Etriye nedir?
Kolon ve kirişlerde boyuna donatıyı saran, kesme kuvvetine karşı koyan ve betonu sargılayan enine donatı.
Etriye, betonarme kolon ve kirişlerde boyuna (ana) donatıyı çevreleyen enine donatıdır. Genellikle kapalı bir halka biçiminde bükülür ve eleman boyunca belirli aralıklarla tekrarlanır. Şantiyede kolon demiri bağlanırken ilk göze çarpan eleman odur; ama görevi göründüğünden çok daha kritiktir.
Üç ayrı iş yapar. Birincisi, boyuna donatıyı yerinde tutar ve basınç altında yana doğru burkulmasını engeller. İkincisi, elemana etkiyen kesme kuvvetine karşı koyar — eğik çekme çatlaklarının ilerlemesini sınırlar. Üçüncüsü ve deprem açısından en önemlisi, içindeki betonu sararak ona yanal basınç uygular; sargılanmış beton çok daha büyük şekil değiştirmelere dayanabilir. Bu, yapının kırılgan değil sünek davranmasını sağlar.
Bu yüzden etriyenin sadece var olması yetmez, nasıl yapıldığı belirleyicidir. Uçlarının kanca yapılması ve bu kancaların beton çekirdeğinin içine dönmesi gerekir; kanca dışa bakarsa veya yetersiz büküldüyse, pas payı betonu döküldüğü anda etriye açılır ve sargılama işlevi tamamen kaybolur. Depremde hasar görmüş kolonların fotoğraflarında en sık rastlanan görüntü budur: açılmış etriyeler ve dışarı fırlamış boyuna donatılar.
Etriye aralığı da eleman boyunca sabit değildir. Kolonun alt ve üst uçları ile kolon-kiriş birleşim bölgesi, deprem sırasında en büyük zorlamanın oluştuğu yerlerdir; bu bölgelerde etriyeler sıklaştırılır. Sahada bir kolon donatısına baktığınızda uçlardaki sıklaşmanın uygulanıp uygulanmadığı, işin kalitesi hakkında hızlı bir fikir verir.
Etriye tek bir biçimde de değildir. Geniş kesitli kolonlarda yalnızca dış halka yeterli olmaz; ortadaki boyuna donatıların da yanal olarak tutulması gerekir. Bunun için çiroz denen ara bağlantılar kullanılır — kesiti enine kat eden, uçları kancalı çubuklar. Çirozları eksik bir kolonda dıştaki etriye görevini yapıyor gibi görünse de içerideki donatılar serbest kalır ve sargılama tam oluşmaz.
Sahada etriye kontrolü için üç şeye bakmak yeterli bilgi verir: kancaların açısı ve çekirdeğe dönük olup olmadığı, kolon uçlarındaki sıklaşmanın projede yazan aralığa uyup uymadığı, ve etriyelerin bağ teliyle boyuna donatıya gerçekten sabitlenip sabitlenmediği. Bağlanmamış etriyeler beton dökümü ve vibrasyon sırasında kayar; döküm bittiğinde projedeki düzen kâğıtta kalır.