Kolon nedir?
Kirişlerden ve döşemelerden gelen yükleri temele aktaran düşey taşıyıcı eleman.
Kolon, yapıdaki düşey taşıyıcı elemandır. Döşeme ve kirişlerden topladığı yükleri kat kat aşağı taşıyarak temele aktarır. Ağırlıklı olarak basınç altında çalışır, ancak deprem sırasında aynı anda eğilme ve kesme kuvvetlerine de maruz kalır — asıl tasarım zorluğu buradadır.
Deprem davranışında kolonun kirişten güçlü olması istenir. Bunun sebebi, hasarın nerede oluşacağını seçebilmektir: kirişte oluşan bir plastik mafsal yerel kalır ve yapı ayakta durmaya devam eder; kolonda oluşan mafsal ise o katın tamamının çökmesine giden yolu açar. Aynı kattaki kolonların erken zorlanması, kat çökmesi denen ve en ölümcül hasar biçimlerinden biri olan durumu üretir.
Kolonun uç bölgeleri, yani kirişle birleştiği alt ve üst kesimler, en fazla zorlanan yerlerdir. Bu bölgelerde etriyeler sıklaştırılır ve sargılama artırılır. Ayrıca kolon donatılarının bindirme yerlerinin kolon ortasına denk getirilmesi, uç bölgeleri zayıflatmamak açısından önemlidir.
Kullanım aşamasındaki en yaygın ve en tehlikeli müdahale, kolonun tadilat sırasında kesilmesi veya inceltilmesidir. Görsel olarak “sadece bir duvar” gibi algılanan bir eleman, taşıyıcı sistemin parçası olabilir; bu tür bir değişiklik mutlaka projeye ve mühendis onayına bağlıdır.
Kolonlarla ilgili az bilinen ama sık karşılaşılan bir sorun kısa kolon etkisidir. Bir kolonun yanına, kat yüksekliğinin tamamını değil bir kısmını kaplayan sert bir dolgu duvar veya parapet yapıldığında, kolon artık serbest boyunca değil yalnızca kalan kısa bölümde eğilebilir. Aynı yatay yer değiştirme çok daha kısa bir boyda karşılanmak zorunda kalınca kolona gelen kesme kuvveti belirgin şekilde artar ve eleman, tasarlandığı sünek davranış yerine ani bir kesme kırılmasına zorlanır.
Bu etki genellikle bodrum pencerelerinin bulunduğu aksларda, tribün ve merdiven kenarlarında ortaya çıkar. Görsel olarak masum duran bir parapet duvarı, taşıyıcı sistemin davranışını değiştirebilir — bu yüzden dolgu duvarların yeri ve yüksekliği de mimari değil, taşıyıcı sistemle birlikte düşünülmesi gereken bir karardır.